निस्वार्थ कर्मयोगी श्री. माधवराव सावळाराम कारंडे सर

काही भेटी या ठरलेल्या असतात, पण त्या होण्याआधीच नियती आपला डाव खेळते. श्री. माधवराव सावळाराम कारंडे सर... यांच्या प्रदीर्घ, प्रेरणादायी आणि संघर्षमय जीवनप्रवासावर मी त्यांची एक सविस्तर मुलाखत घेणार होतो. सुदैवाने त्यांनी त्यांच्या आयुष्यातील महत्त्वाच्या टप्प्यांचा आणि आठवणींचा एक विस्तृत लेखी सारांश मला आधीच पाठवून दिला होता. काल अचानक त्यांच्या आकस्मिक निधनाची बातमी आली आणि मन सुन्न झाले. प्रत्यक्ष बसून त्यांच्याशी संवाद साधण्याची ती संधी कायमची हुकली. पण त्यांनी पाठवलेले ते अनमोल विचार, ते प्रदीर्घ अनुभव आणि त्यांच्या निस्वार्थ कार्याचा तो धगधगता आलेख माझ्याकडे सुरक्षित आहे. त्यांच्याच शब्दांतून आणि आठवणींतून साकारलेली ही 'एक राहून गेलेली मुलाखत' त्यांच्या पवित्र स्मृतीस अर्पण!

१. जडणघडण आणि संस्कारांची शिदोरी

मूळचे मोहोळचे असलेले माधवराव कारंडे सर यांना वाचन आणि लेखनाची प्रचंड आवड होती. तरुणवयातच त्यांच्यावर 'राष्ट्रसेवा दला'चे संस्कार झाले. पन्नालाल सुराणा, भाई वैद्य यांसारख्या महान आणि ध्येयवादी व्यक्तींचा सहवास त्यांना लाभला आणि तिथूनच त्यांच्यात समाजसेवेचे व निस्वार्थ कार्याचे बीज रुजले. गरिबीशी आणि परिस्थितीशी दोन हात करत त्यांनी आपले शिक्षण पूर्ण केले आणि कला शाखेची पदवी घेतली. सुरुवातीला एका माध्यमिक शाळेत शिक्षक म्हणून नोकरी करत असतानाच त्यांनी बी.एड. ची पदवी पूर्ण केली.

२. एका अपयशी संस्थेची यशस्वी गोष्ट : 'यशवंत विद्यालय'

१९७० साली बी.एड. पूर्ण करून कारंडे सर पंढरपूरला आले. हाताशी असलेली एक चांगली सरकारी नोकरी सोडून केवळ 'शिक्षण क्षेत्रात काम करायचे' या ध्येयाने त्यांनी हे पाऊल उचलले होते. त्यावेळी पंढरपुरात 'यशवंत विद्यालय' ही संस्था बंद पडण्याच्या मार्गावर होती. जागेचा किंवा सेवकांचा प्रश्न नव्हता, पण आर्थिक अडचण प्रचंड होती. मात्र कारंडे सरांनी धाडस केले. कै. काकासो लिमकर, ज.का. सणगर, बलवडीचे कारंडे गुरुजी, मनोहरपंत काळे आणि निवृत्ती सादिगले अशा समविचारी कार्यकर्त्यांना एकत्र बोलावले आणि यशवंत विद्यालय पुन्हा सुरू केले.

श्री. किसनमहाराज खर्डेकर यांचे मोठे सहकार्य त्यांना लाभले आणि तत्कालीन मुख्यमंत्री वसंतराव नाईक यांच्या मदतीने त्यांनी या विद्यालयाला ग्रँटेबल (अनुदानित) केले. त्यावेळी पंढरपूरमध्ये यशवंत आणि गौतम विद्यालय या दोनच संस्था ब्राह्मणेतरांच्या होत्या आणि त्या जगू नयेत असा प्रयत्न झाला. ५ वर्षे अहोरात्र संघर्ष करूनही जेव्हा लक्षात आले की ही संस्था स्वतंत्रपणे चालवणे कठीण आहे, तेव्हा विद्यार्थी आणि संस्थेच्या भल्यासाठी त्यांनी 'यशवंत विद्यालय' कर्मवीरांच्या रयत शिक्षण संस्थेला जोडण्याचा अत्यंत मोठा व धाडसी निर्णय घेतला. (त्याचवेळी गौतम विद्यालय पिपल्स एज्युकेशन संस्थेला जोडले गेले). आज हे यशवंत विद्यालय पंढरपुरात मोठ्या दिमाखात उभे आहे, याचे मोठे समाधान सरांना होते. स्वतः मुख्याध्यापक म्हणून त्यांनी १९७५ पर्यंत सर्व समस्यांना तोंड देत ही शाळा जिवंत ठेवली होती.

३. सेवेचं सोनं आणि स्वाभिमानाची कारकीर्द

संस्था उभारणीचा एक अपयशी अनुभव पाठीशी असला तरी, पुढील वाटचाल त्यांनी रयत शिक्षण संस्थेत खंबीरपणे केली. १९७५ ते १९९८ या प्रदीर्घ काळात त्यांनी अत्यंत मानाने सेवा केली. "काम करताना कधी लाचारी नाही, की हांजी हांजी नाही," हा त्यांचा स्वाभिमानी बाणा होता. बदलीमुळे अनेक ठिकाणी फिरावे लागले तरी ते डगमगले नाहीत. जानेवारी १९९८ मध्ये अंकोली (ता. मोहोळ) येथे ज्युनिअर कॉलेजवर प्राचार्य पदावरून ते निवृत्त झाले.

त्यांच्या या निस्पृह आणि दर्जेदार सेवेची दखल घेत खुद्द मुख्यमंत्र्यांच्या हस्ते त्यांना 'कर्मवीर' पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले. सोलापूर जिल्हा मुख्याध्यापक संघाचे अध्यक्षपदही त्यांनी सलग ४ वर्षे यशस्वीपणे सांभाळले. थोर-मोठ्यांच्या सहवासाने आपल्या जीवनाचे सार्थक झाले, ही भावना त्यांनी व्यक्त केली होती.

४. समाजऋण फेडताना : मठाची उभारणी

ज्या सनगर समाजात जन्म घेतला त्या समाजाच्या ऋणातून मुक्त होण्याचा ध्यास त्यांनी घेतला होता. वयाच्या अवघ्या २० व्या वर्षापासूनच त्यांच्यावर समाज कार्यकर्त्यांच्या विचारांचा संस्कार झाला होता. १९६९ साली पंढरपूर येथे समाजाचे जे अधिवेशन झाले, त्याची मोठी जबाबदारी त्यांच्यावर होती.

ऑक्टोबर १९८५ च्या जनरल मिटिंगमध्ये त्यांच्यावर 'अ.भा. सनगर समाज मठाच्या' अध्यक्षपदाची जबाबदारी टाकण्यात आली. मठाच्या बांधकामात स्वतःला पूर्णपणे झोकून देऊन सर्वांच्या सहकार्याने त्यांनी मठाची 'तीन मजली देखणी व सुंदर वास्तू' उभी केली. विशेष म्हणजे, अध्यक्षपदाच्या काळात त्यांनी स्वतःचे कोणतेही सत्कार, कौतुक करवून घेतले नाही की गळ्यात हार-तुरे घातले नाहीत. "कामाचे अवडंबर नाही, काम समाजाने समाजासाठी केलं!" ही त्यांची प्रामाणिक व पारदर्शक भावना होती.

५. न भूतो न भविष्यती : 'सामूहिक विवाह सोहळा'

समाजहितासाठी त्यांनी अनेक उपक्रम राबवले, त्यातील एक सुवर्णपान म्हणजे २१ फेब्रुवारी २००४ रोजी मठाच्या आणि समाजाच्या सहकार्याने घडवून आणलेला भव्य 'सामूहिक विवाह सोहळा'. तब्बल ३६ जोडप्यांची घोड्यावरून काढलेली वरात, हजारो लोकांचा उत्साह आणि बँड-वाजंत्रीचे ते वातावरण शब्दांत न सांगता येण्यासारखे होते. शासनाकडून प्रति जोडपे १०,००० रुपयांचे अनुदानही त्यांनी मिळवून दिले.

त्याचबरोबर ट्रस्ट ॲक्टनुसार संस्थांचे कामकाज कसे चालवावे याचे मार्गदर्शन ते करत. चुकीच्या गोष्टींवर परखडपणे बोलत. मध्यवर्ती व पुण्याच्या मंदिर ट्रस्ट मधील वाद कै. के. एस. गोंजारी यांच्या उपस्थितीत त्यांनी संयमाने मिटवला होता. "सामाजिक कार्यात उतावळेपणापेक्षा समजून घेणाऱ्या विचारांची खोली (Depth) आणि शिस्त हवी" हा त्यांचा कानमंत्र होता.

६. दुःखावर मात करत शोधलेला 'आनंद' आणि आयुष्याची सायंकाळ

१९९८ मध्ये निवृत्त होताच अवघ्या ६ महिन्यात त्यांच्या पत्नी 'शकुंतला' यांचे अवेळी निधन झाले. हा खूप मोठा आघात होता. पण नैराश्य झटकून ते सामाजिक कार्यात अधिक सक्रिय झाले.

निवृत्तीनंतर कोणत्याही संस्थेकडून मानधन किंवा प्रवास भत्ता न घेता ते नंदेश्वर (ता. मंगळवेढा) येथील शिक्षण संस्थेचे अध्यक्ष म्हणून कार्यरत राहिले. तसेच, राष्ट्र सेवा दल पुणे संचलित 'आपलं घर' नळदुर्ग बालग्रामचे संचालक म्हणून त्यांनी सलग २० वर्षे काम पाहिले (ज्याला राष्ट्रपती पुरस्कार प्राप्त झाला होता).

वयाच्या ८० व्या वर्षात प्रवेश करत असताना श्री पांडुरंगाच्या कृपेने त्यांना आरोग्यसंपन्न वृद्धत्व लाभले. आयुष्याच्या मावळतीला निराधार मुलामुलींमध्ये आनंद शोधताना ते शेवटी एका वाक्यात जीवनाचे मोठे तत्त्वज्ञान सांगून गेले -

"आनंद बाहेरच्या गोष्टीत अथवा वस्तुमध्ये नसतो. आपल्या मनातच असतो! हे ओळखून जीवनातील रसिकता, माधुर्य आणि आनंद जपण्याचा मी प्रयत्न करतो आहे!"

समारोप:

कारंडे सर, आपली ही मुलाखत प्रत्यक्ष होऊ शकली नाही याची खंत माझ्या मनात कायम राहील. पण तुम्ही दिलेल्या या शब्दांच्या रूपातून तुमचे विचार, तुमचा संघर्ष आणि समाजाप्रती असलेली तुमची बांधिलकी चिरंतन राहील. एखाद्या ध्येयाने झपाटलेले, संकटात न डगमगणारे आणि समाजाचे ऋण फेडण्यासाठी अखेरच्या श्वासापर्यंत झटणारे एक खऱ्या अर्थाने 'कर्मयोगी' व्यक्तिमत्व म्हणून तुम्ही सदैव स्मरणात राहाल. या 'राहून गेलेल्या मुलाखती'च्या माध्यमातून तुमच्या या अथक प्रवासाला आणि पवित्र स्मृतीला विनम्र अभिवादन!

आपलाच : सुभाष पालसांडे व आम्ही सनगर टीम